Sự dịch chuyển bản chất pháp lý của “Forum Shopping” trong quản trị Sở hữu trí tuệ

Trong lý luận pháp lý truyền thống, Forum Shopping thường được nhìn nhận như một hành vi mang tính lựa chọn có lợi trong tố tụng và gắn với những quan ngại về sự thiếu công bằng giữa các bên. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang dần bộc lộ những giới hạn khi đặt trong bối cảnh các quan hệ thương mại và quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng mang tính xuyên biên giới.

Trong lĩnh vực SHTT, nơi quyền mang tính lãnh thổ nhưng lại được khai thác trên quy mô toàn cầu, Forum Shopping không còn chỉ là vấn đề lựa chọn diễn đàn, mà đang dịch chuyển về bản chất – trở thành một yếu tố gắn liền với chiến lược quản trị và thiết kế phạm vi bảo hộ quyền.

>>> Monday VietNam’s Expert Services: Paving the Way for Trademark Success in Vietnam

Bài viết này tập trung làm rõ sự dịch chuyển về bản chất đó, đồng thời phân tích sự hình thành của xu hướng “Forum Marketing” trong bối cảnh cạnh tranh giữa các chế định tài phán quốc tế.

Khái niệm và góc nhìn truyền thống: Học thuyết “Diễn đàn không thuận tiện”

Trong bối cảnh tư pháp và thương mại quốc tế, “Forum Shopping” được hiểu là việc một bên tham gia tranh chấp (thường là nguyên đơn, người nộp đơn, hoặc trong một số trường hợp là bị đơn) chủ động lựa chọn cơ quan tài phán hoặc cơ quan hành chính mà tại đó các quy định pháp luật, thủ tục tố tụng hoặc thực tiễn xét xử có khả năng mang lại lợi thế cho họ.

Trong lịch sử pháp lý phương Tây, đặc biệt trong các tranh chấp dân sự về bồi thường thiệt hại (tort), Forum Shopping thường mang hàm ý tiêu cực và bị xem là hành vi tìm kiếm lợi thế không cân xứng (hành vi lách luật). Giới học giả và các cơ quan tài phán lo ngại chiến thuật này gây bất lợi cho bị đơn và phá vỡ tính thống nhất của hệ thống tư pháp. 

Để kiểm soát hiện tượng này, các tòa án thường viện dẫn học thuyết forum non conveniens (diễn đàn không thuận tiện) nhằm từ chối thụ lý hoặc chuyển vụ việc sang một diễn đàn phù hợp hơn.

Thực tiễn cho thấy việc lựa chọn diễn đàn có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả xét xử. Dữ liệu thống kê từ các vụ kiện dân sự liên bang tại Hoa Kỳ ghi nhận rằng khi một vụ án bị chuyển sang diễn đàn khác theo lệnh chuyển địa điểm (transfer of venue), tỷ lệ thắng kiện của nguyên đơn giảm từ 58% xuống còn 29%. [1]

Sự chênh lệch này cho thấy yếu tố diễn đàn không chỉ mang tính thủ tục mà còn có thể tác động thực chất đến kết quả giải quyết tranh chấp.

Tính lãnh thổ và sự hợp pháp hóa “Forum Shopping” trong lĩnh vực SHTT

Khác với cách tiếp cận thận trọng trong tố tụng dân sự, khi đặt trong bối cảnh đăng ký và thực thi quyền SHTT (đặc biệt là nhãn hiệu), Forum Shopping dần được nhìn nhận theo hướng trung lập hơn, gắn với nhu cầu hoạch định chiến lược bảo hộ tài sản vô hình trên phạm vi đa quốc gia. [2]

Đặc thù tính lãnh thổ của quyền SHTT dẫn đến sự khác biệt đáng kể giữa các hệ thống pháp luật về điều kiện bảo hộ, yêu cầu chứng cứ sử dụng, phạm vi mô tả hàng hóa/dịch vụ, cũng như cơ chế xử lý vi phạm. Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn nơi nộp đơn hoặc nơi thực thi quyền không chỉ là vấn đề thủ tục, mà trở thành một phần của chiến lược quản trị danh mục.

Trên thực tế, việc phân tích và tận dụng sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật cho phép chủ thể quyền xây dựng phạm vi bảo hộ phù hợp hơn với mục tiêu thương mại và nguồn lực của mình. Theo đó, Forum Shopping trong lĩnh vực SHTT không còn đơn thuần là hành vi tìm kiếm lợi thế tố tụng, mà phản ánh cách tiếp cận có tính toán trong việc phân bổ rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả bảo hộ.

Hiện tượng “Forum Marketing” tại các trung tâm tài phán

Sự phát triển của Forum Shopping không chỉ xuất phát từ phía doanh nghiệp, mà còn gắn liền với sự thay đổi trong cách các thiết chế tài phán định vị vai trò của mình. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các trung tâm giải quyết tranh chấp quốc tế, một số học giả sử dụng thuật ngữ “Forum Marketing” (Tiếp thị diễn đàn) để mô tả xu hướng này. [3]

Các tài liệu học thuật về tòa án thương mại quốc tế nhấn mạnh rằng, không giống như các tòa án thông thường, tòa án thương mại quốc tế là sản phẩm của sự cạnh tranh giữa các hệ thống tư pháp dân sự.

Đối với các tòa án thương mại quốc tế không có thẩm quyền bắt buộc, việc thu hút các tranh chấp phụ thuộc phần lớn vào mức độ tin cậy và tính hấp dẫn của hệ thống. Do đó, nhiều thiết chế đã từng bước cải thiện các yếu tố như tính dự báo của phán quyết, thời gian xử lý, cũng như mức độ linh hoạt về thủ tục (áp dụng phương pháp tiếp cận cực kỳ thân thiện với doanh nghiệp).

Một ví dụ đáng chú ý là Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore (SICC), đã thành lập các ủy ban đánh giá khuôn khổ giải quyết tranh chấp IP nhằm định vị quốc gia này là diễn đàn lựa chọn (choice venue) cho các tranh chấp SHTT lớn tại Châu Á. [4]

SICC đã tiến hành rà soát, hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến giải quyết tranh chấp SHTT và áp dụng các chiến lược tiếp thị bài bản, tiêu biểu như việc cho phép luật sư nước ngoài đại diện trong một số loại án nhất định, qua đó xây dựng hình ảnh một trung tâm mang tính tự chủ và cởi mở. Cách tiếp cận này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận và tăng tính linh hoạt của hệ thống.

Trong khi đó, Tòa án Thương mại Quốc tế Trung Quốc (CICC) có xu hướng tập trung vào các tranh chấp gắn với Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) [5], qua đó thể hiện một định hướng phát triển mang tính khu vực rõ rệt hơn.

Sự tương tác giữa nhu cầu lựa chọn diễn đàn của doanh nghiệp và nỗ lực hoàn thiện hệ thống của các cơ quan tài phán đang từng bước định hình một môi trường nơi việc xác lập và thực thi quyền SHTT mang nhiều đặc điểm của một “thị trường dịch vụ pháp lý” với mức độ cạnh tranh ngày càng rõ nét.

Kết luận

Sự chuyển dịch trong cách nhìn nhận Forum Shopping cho thấy một thay đổi đáng kể trong tư duy pháp lý khi đối diện với các quan hệ thương mại xuyên biên giới. Từ chỗ bị xem là hành vi cần hạn chế trong tố tụng dân sự truyền thống, Forum Shopping trong lĩnh vực SHTT dần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của quản trị tài sản vô hình và phân bổ rủi ro pháp lý.

Diễn biến này phản ánh một thực tế rằng sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật không chỉ là thách thức, mà còn là yếu tố cấu thành chiến lược. Khi đó, việc lựa chọn diễn đàn không còn đơn thuần là tìm kiếm lợi thế ngắn hạn, mà gắn với cách doanh nghiệp thiết kế và vận hành danh mục quyền của mình trên phạm vi đa quốc gia.

Ở chiều ngược lại, sự xuất hiện của xu hướng “Forum Marketing” cho thấy các thiết chế tài phán cũng đang chủ động thích ứng với môi trường cạnh tranh. Điều này góp phần làm mờ ranh giới giữa chức năng xét xử truyền thống và vai trò cung cấp một “dịch vụ công lý” có tính cạnh tranh.

Trong bối cảnh đó, việc hiểu đúng bản chất của Forum Shopping trở nên cần thiết, không chỉ để nhận diện rủi ro, mà còn để xây dựng cách tiếp cận phù hợp trong quản trị và thực thi quyền SHTT. Vấn đề đặt ra không còn là nên hay không nên “lựa chọn diễn đàn”, mà là lựa chọn đó được thực hiện trên cơ sở nào, và phục vụ mục tiêu dài hạn ra sao.

Nguyễn Trần Cát Tường

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Tạp chí The Journal of Legal Studies, Transnational Forum Shopping as a Trade and Investment Issue, Vol 37, No 2, [https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/589664] 

[2] Tạp chí Notre Dame Law Review, The Unsung Virtues of Global Forum Shopping, [https://ndlawreview.org/wp-content/uploads/2017/02/NDL202.pdf] 

[3] Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (PMC), Forum Marketing in International Commercial Courts?, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11604278/] 

[4] Bộ Pháp luật Singapore (Ministry of Law), Final Report: Review of Singapore’s IP Dispute Resolution Framework, [https://www.mlaw.gov.sg/files/Annex_B_IPDR_Final_Report.pdf] 

[5] Tạp chí International & Comparative Law Quarterly, Comparing the International Commercial Courts of China with the Singapore International Commercial Court, Cambridge Core, [https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/abs/comparing-the-international-commercial-courts-of-china-with-the-singapore-international-commercial-court/44213135E6493B0108016647831B44D3]